Zergatik ez dio unibertsoak hazteari uzten?
“Gazte-galderak” egitasmoak DBHko ikasleen zalantzak, galderak eta zientzia ikusminari erantzutea du helburu. EHUko Kultura Zientifikoko Katedrak eta The Conversation plataformaren ekimena da eta zientzialari adituen dibulgazio-artikuluen bidez ematen diote erantzuna gazteen jakin-minari.
Gasteizko IES Miguel de Unamuno BHIko 2. DBHko ikasleen galdera: Zergatik ez dio unibertsoak hazteari uzten?
Galdera horrek liluratu egin ditu fisiko eta astronomoak hamarkadetan zehar. Baina erantzuten saiatzean, unibertsoak ezusteko bat du guretzat: haren hazkundea zehatz-mehatz aztertzean, ezusteko handiago bat deskubritzen dugu, kosmosaz uste baino askoz gutxiago dakigula aitorrarazten digun ezustekoa.
Espazioa luzatu egiten da
Duela mende bat baino gehiagotik, astronomoek ikusten dute ia galaxia guztiak guregandik aldentzen direla. Gainera, zenbat eta urrunago egon galaxia bat, orduan eta azkarrago aldentzen da. Erlazio horri Hubble-ren legea deitzen diogu, eta esaten digunaren arabera, espazioa bera luzatzen ari da.
Hedapen hori nahiko ondo ulertzen da, baldin eta iraganera begiratzen badugu: unibertsoa Big Bangarekin hasi zen, hasierako berealdiko hedapenarekin. Harrezkero, espazioak hazten jarraitu du, duela milaka milioi urte puzten hasi zen puxika baten antzera, eta ez dio inoiz hazteari utzi.
Unibertsoa materiaz beteta dago: izarrak, planetak, gasa, hautsa… eta grabitate-indarrak materia horiek guztiak erakartzen ditu beraien artean. Hori dela eta, denbora luzez, kosmologoek pentsatzen zuten unibertsoaren hedapenak moteldu egin behar zuela apurka-apurka.
Unibertsoan zegoen materia kopuruaren arabera, kosmosa kolapsa zitekeen, betiko hedatuz baina gero eta motelago, edo bi kasuen arteko mugan kokatu. Hamarkadetan zehar, ez genekien aukera horietako zein zen zuzena.
Ezusteko handi bat
Laurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran dena aldatu zen, astronomoak zenbait izarren eztandak, Ia motako supernobak, zehatz-mehatz aztertzen hasi zirenean. Supernoba horiek bereziki baliagarriak dira, denek ia berdin egiten baitute distira, eta, horri esker, “faro” gisa erabil ditzakegu kosmosean distantziak neurtzeko.
Oso urruneko supernobak behatzean, zientzialariek inondik inora espero ez zuten zerbait deskubritu zuten; supernoba horiek hedapena moteltzean espero baino urrunago zeuden. Azalpen bakarra harrigarria zen: unibertsoak ez dio hedatzeari utzi, eta, gainera, gero eta azkarrago hedatzen ari da. Hain izan zen aurkikuntza iraultzailea, ezen autoreek Fisikako Nobel saria jaso zuten 2011n.
Aurkikuntza bitxi hori ia absurdoa den irudi baten bidez azal daiteke: grabitateak, sekulako eskaletan, alderantziz funtzionatuko balu bezala da. Hau da, Newtonen sagarra, zuhaitzetik erori beharrean, goranzko abiadan joango balitz bezala. Unibertsoan bada zerbait espazioa geldiarazi beharrean bultzatu egiten duena.
Horrek ez du esanahi grabitateak bere ezaugarria aldatu duenik, baizik eta badela efektu bat, eskala handian, gainditu egiten duena materia ororen erakarpen grabitatorioa.
Baina zer ari da gertatzen?
Azelerazio hori ulertzeko, fisikak bi aukera sakonei egin behar die aurre: edo Einsteinen grabitatearen teoriak –zeinak ondo baino hobeto funtzionatu baitu probatu den testuinguru guztietan– huts egiten du berealdiko distantzietan (kosmologikoak), edo unibertsoak badu ezagutzen dugun ezeren antzik ez duen energia edo materia mota bat.
Gaur egun bigarren aukera da onartuena. Azelerazioa azaltzeko, zientzialariek energia ilunaren kontzeptua sartu dute, espazio osoa betetzen duen eta antigrabitate kosmiko gisa jarduten duen energia mota bat.
Azalpen posibleetako bat konstante kosmologikoa izenekoa da. Termino hori modu naturalean azaltzen da Einsteinen ekuazioetan, eta ekuazio horiek ahalbidetzeaz gain, iragarri egiten dute. Baina, nahiz eta bat datorren behaketekin, benetan ez dakigu zer den eta zergatik existitzen den.
Ideiarik ere ez daukagu
Laburbilduz, ez dakigu zer den energia iluna; izena izateak ez du esan nahi ulertzen denik. Izan behar lituzkeen propietateetako batzuk ezagutzen ditugu, baina oso urrun gaude zerez eginda dagoen eta jatorria zein duen jakitetik.
Galdera interesgarria dagoeneko ez da “zergatik hedatzen den unibertsoa”, baizik eta “zergatik bizkortzen den hedapena”. Enigma hori ebazteak espazioaren grabitateaz eta unibertsoaren edukieraz dakiguna aldaraztera eraman gaitzake.
Kosmosak hazten jarraitzen du, gero eta azkarrago gainera, eta ez dakigu zehatz-mehatz zergatik. Baina ezjakintasun hori ez da porrota: ikertzen jarraitzeko gonbita da. Espero dezagun etorkizunean, agian orain nerabe den batek erantzuna aurkitzea… edo enigma handiago bati ateak zabaltzea.
Egileaz:
Artikulu hau The Conversation plataformako Júnior atalean irakur daiteke gaztelaniaz: ¿Por qué el universo no deja de crecer? 12-16 urte bitarteko ikaslea bazara eta zientziaren inguruko galderarik izanez gero, bidali helbide honetara: tcesjunior@theconversation.com