Elikagai-industriako azpiproduktuei bigarren bizitza ematen

Ireide Astoreca-Verdugo, Barbara Nieva-Echevarría eta Jon Alberdi-Cedeño

Nekazaritzan eta elikagai-industriako ekoizpen-prozesuetan azpiproduktu kopuru handiak sortzen dira, eta baliabide ekonomikoen galera nabarmenak eta ingurumen-arazoak eragiten dituzte. Tradizionalki, elikagai-azpiproduktu gehienak pentsu gisa erabili dira abereak elikatzeko edo ongarritzat hartu dira baratzeetarako¹; berrikiago, energia-iturri alternatibo gisa duten potentziala aztertu da, eta baita elikagai berritzaileak lortzeko eskaintzen duten aukera ere.

Erauzketa-teknologiei esker, elikagai-azpiproduktu desberdinetatik konposatu bioaktibo baliotsuak, hala nola polifenolak, pektinak, edo zuntza, berreskuratzen saiatzen ari dira elikagai funtzionalak eta nutrazeutikoak garatzeko. Konposatu horietako askok elikagaien propietate nutrizionalak, ezaugarri sentsorialak edo teknologikoak hobetzen lagundu dezakete, eta, ondorioz, kalitate handiagoko elikagaiak lortu daitezke¹. Alde horretatik, elikagai-azpiproduktuen balorizazioa aukera estrategikotzat jo daiteke, ez bakarrik ingurumen-jasangarritasunaren ikuspegitik, baita osasunari dagokionez ere.

Elikagai-industriako azpiproduktuak

Europako Batzordeak proposatutako definizioaren arabera (2010), azpiproduktuak ekoizpen-prozesu baten ondorioz sortzen diren substantziak dira, baldin eta balio erabilgarria izan badezakete; aldiz, hondakinak baliorik gabeko edo baztertzen diren materialak dira, eta normalean deuseztatu egiten dira². Hala ere, azken urteotan lausotu egin da bi kontzeptuen arteko muga, lehen hondakin gisa hartzen ziren material asko gaur egun balio erantsiko lehengai potentzial gisa ikusten direlako. Espainiako Nekazaritza, Arrantza eta Elikadura Ministerioaren arabera, produktu amaituaren kilogramo edo litro bakoitzeko, nekazaritza eta elikagaien kateak 0,0022 kilogramo edo litro azpiproduktu sortzen ditu. Nabarmentzekoak dira fruta eta begetal, zereal eta hazi, eta esne sektoreak, besteak beste. 1.taulan laburbiltzen dira sektore desberdinetan sortutako azpiproduktu nagusiak eta horietatik berreskura daitezkeen konposatu bioaktibo garrantzitsuenak².

Esaterako, fruten eta barazkien kasuan, polifenolen, bitaminen karotenoideen eta azido organikoen kopurua handiagoa da baztertutako zatietan (azalak edo haziak) zati jangarrian baino. Horiek, batez ere, zukuen edo pureen ekoizpenean zehar sortzen dira. Zerealei eta aleei dagokienez, zahia eta ernamuina —fitoesteroletan eta zuntz dietetikotan aberatsak izaten direnak— baztertzen dira errotze- eta fintze-prozesuetan. Esne-industriaren kasuan, bereziki kezkagarria da gaztagintzan sortutako gazura, zeina peptido bioaktiboen iturria baita. Aldiz, arrain zein haragi-sektoreetan, aipatzekoak dira eratorritako hezurrak, azalak, etab. Frakzio ez-jangarrietatik, proteina, lipido edo beste konposatu interesgarri batzuk berreskura daitezke. Hori dela eta, industriari erakargarria gerta dakioke azpiproduktu horiek balorizatzea elikagai berritzaileak, hala nola elikagai funtzionalak edo nutrazeutikoak, ekoizteko.

Konposatu bioaktiboen erauzketa azpiproduktuetatik

Elikagai-industriako azpiproduktuen aplikazioak ahalmentzeko, lehenengo pausoa da matrizeetatik konposatu bioaktiboak erauztea (1. irudia), ingurumena errespetatzen duten estrategien bidez aukeran. Funtsezkoa da erauzketa eraginkorra izatea: erabilitako metodoak errendimendu-ehuneko handia erakutsi behar du, konposatuen egitura degradatu barik.

Tradizionalki, disolbatzaile organikoak, hala nola azetona, kloroformoa, etanola, petrolio eterra edo horien nahasketak, erabili dira solido-likido erauzketak gauzatzeko. Metodo tradizionala eta sinplea izan arren, hainbat desabantaila ditu; besteak beste, disolbatzaile kopuru handien erabilera, toxikotasuna, erauzketa-denbora luzea eta zenbait kasutan konposatu bioaktibo sentikorren degradazioa³.

Azken urteotan, erauzketa-prozesuak optimizatzeko eta jasangarriago bihurtzeko teknologia berritzaileak garatu dira. Horien artean, ultrasoinuen bidezko erauzketa (UAE) nabarmentzen da; teknika hori kabitazio-fenomenoaz baliatzen da zelula-egiturak hausteko eta konposatuak errazago askatzeko. Bestalde, mikrouhinen bidezko erauzketak (MAE) beroa modu azkar eta uniformean aplikatzen du, erauzketa-denbora laburtuz eta errendimendua handituz. Era berean, fluido superkritikoen bidezko erauzketa (SFE) teknika interesgarria da, zeinak substantzia bat —gehienetan karbono dioxidoa— bere tenperatura eta presio kritikotik gora erabiltzen baitu matrize solidoetatik edo likidoetatik konposatu desiragarriak bereizteko. Beste teknika aurreratu bat da erauzketa likido presurizatua (PLE), non disolbatzaile likidoak tenperatura eta presio altuetan erabiltzen baitira. Teknika horiei esker, erauzketa-denbora eta disolbatzaileen kontsumoa murriztu ohi dira, selektibitate handia eskaintzeaz gain³. Aipatzekoa da erauzketa-metodoa ez dela unibertsala, eta aurreoptimizazioa gauzatu behar dela elikagai motaren eta erauzi nahi den konposatu bioaktiboaren arabera. Adibidez, sagar-patsetik fenolak erauzteko, teknika ez-konbentzional desberdinen eraginkortasuna aztertu da, eta UAEk erakutsi du errendimendu handiena³.

Konposatu bioaktiboen erabilera elikagai funtzionalen ekoizpenean

Elikagai funtzionalak dira euren balio nutrizionalez gain osasun-onurak eskaintzen dituzten elikagai naturalak edo eraldatuak. Horiek kontzentrazio eraginkorretan izaten dituzte konposatu biologikoki aktiboak, frogatutako osasun-onurak erakutsiz. Konposatu bioaktiboen artean, landare-jatorrikoak nabarmentzen dira: bereziki, polifenolak —hidroxilo fenoliko talde bat baino gehiago duten konposatuak—, karotenoide pigmentuak —kolorea ere ematen duten tetraterpenoak— eta peptido bioaktiboak —proteinen hidrolisitik sortutako molekulak—. Konposatu horiek jarduera antioxidatzailea eta antiinflamatorioa aurkeztu dezakete hainbat mekanismoren bidez, eta gaixotasun kronikoen prebentzioan eta tratamenduan lagundu.

Azken urteetan, esnekietan ari dira aztertzen fruta eta fruitu lehor desberdinen azpiproduktuetatik erauzitako konposatu fenolikoen gehikuntza, produktu aberastuak eta jasangarriak lortzeko asmoz. Adibidez, gaztainaren azaletik, mahats-hazietatik eta granada-azaletik eratorritako estraktu fenolikoak erabili dira jogurten balio nutrizionala hobetzeko eta bizi-iraupena luzatzeko asmoz. Estraktu horien gehikuntzak ez ditu esneki horren propietate fisiko-kimiko bereziak kaltetu, ezta segurtasun mikrobiologikoa aldatu ere⁴. Bestalde, azpiproduktu begetalen estraktuekin egindako edari funtzionalak modan jarri dira gaur egun, osasunerako omen dituzten onurengatik. Zenbait ikerketek erakutsi dute hazietatik erauzitako estraktuen gehikuntza interesgarria izan daitekeela zukuen proteina, zuntz, karbohidrato, mineral eta konposatu fenolikoen edukia handitzeko, baita edarien maila antioxidatzailea eta antimikrobianoa nabarmen hobetzeko ere⁵. Gainera, estraktu fenoliko naturalek konposatu sintetikoen aktibitate antioxidatzaile berdina erakuts dezakete; hain zuzen ere, horiek ordezkatzeko antioxidatzaile-aukera egokia dira.

Mugak eta etorkizuneko aukerak

Elikagai-industriako azpiproduktuen balorizazioak potentzial handia badu ere, erronka nagusiak daude: zaila da eskala industrialera egokitzea, kostu ekonomiko handiak daude, eta arau-esparru zorrotzek aplikazioa mugatzen dute. Gainera, konposatu bioaktiboen bioerabilgarritasuna, zeina funtsezko ezaugarria baita onura biologikoak izateko, askotan baxua da, digestioan degradatzen direlako edo elikagai-matrizeak haien xurgapena baldintzatzen duelako. Horri aurre egiteko, enkapsulazio, nanoemultsio eta formulazio aurreratuen gisako estrategiak garatzen ari dira.

Etorkizunari begira, azpiproduktuen aprobetxamenduak ekonomia zirkularra eta jasangarritasuna sustatzen ditu, hondakinak baliabide bihurtuz eta elikagai berritzaile eta osasungarriagoak garatzeko aukera eskainiz.

Erreferentzia bibliografikoak:

[1] Saini, Ramesh Kumar; Khan, Mohammad Imtiyaj; Kumar, Vikas; Shang, Xiaomin; Lee, Ji-Ho; Ko, Eun-Young (2025). Bioactive compounds of agro-industrial by-products: current trends, recovery, and possible Antioxidants, 14(6), 650. DOI: 10.3390/antiox14060650

[2] Reguengo, Lívia Mateus; Salgaço, Mateus Kawata; Sivieri, Katia; Júnior, Mário Roberto Maróstica (2022). Agro-industrial by-products: Valuable sources of bioactive compounds. Food Research International, 152, 110871. DOI: 10.1016/j.foodres.2021.110871

[3] Pollini, Luna; Cossignani, Lina; Juan, Cristina; Mañes, Jordi (2021). Extraction of phenolic compounds from fresh apple pomace by different non-conventional techniques. Molecules, 26(14), 4272. DOI: 10.3390/molecules26144272

[4] Ferreira, Sara M.; Santos, Lúcia (2023). Incorporation of phenolic extracts from different by-products in yoghurts to create fortified and sustainable foods. Food Bioscience, 51, 102293. DOI: 10.1016/j.fbio.2022.102293

[5] Jahangeer, Ayesha; Khalid, Samran; Chaudhary, Kashmala; Ansar, Sadia; Hassan, Syed Ali; Naeem, Muhammad; Ashraf, Jahan Zaid; Arshad, Rizwan; Onyeaka, Helen; Aadil, Rara Muhammad (2025). Development and characterization of a ready-to-serve functional drink of pumpkin-mango juice blend enriched with defatted pomegranate seed extract. Food Chemistry Advances, 7, 100997. DOI: 10.1016/j.focha.2025.100997

Egileez:

Ireide Astoreca-Verdugo, Jon Alberdi-Cedeño eta Barbara Nieva-Echevarria EHUko PROCAYSEAL (Elikagaien Prozesatzea, Kalitatea eta Segurtasuna) ikerketa-taldeko ikertzaileak dira.